برای دریافت آموزش به ادامه مطلب مراجعه کنید...>>
معتل: فعلي است كه يك يا دو حرف از حروف اصلي آن حرف عله باشد
.حروف عله عبارتنداز: (و- ا- ي)
انواع معتل : 1- مثال (معتل الفاء) فعل معتلي كه اولين حرف اصلي آن عله باشد.مانند: وعد / وجد مثال به دو دسته واوي و يايي تقسيم مي شود . مثال واوي : وصل مثال يايي يقن ، يسر ، يقظ، يئس 2- اجوف (معتل العين ) فعلي كه دومين حرف اصلي آن عله باشد وبر دو قسمت تقسيم مي شود . اجوف واوي مثل : جوب ، قول اجوف يايي: غيب، بيع ، خير ، زيد، سير
3 – ناقص (معتل اللام ) : فعلي كه سومين حرف اصلي آن عله باشد.وبردو دسته واوي مثل: دعو ويايي مثل: رمي تقسيم مي شود .
4 – لفيف :فعلي كه دوحرف اصلي آن عله باشد وبردودسته تقسيم مي شود
الف: مفروق : بين دو حرف عله فاصله باشد(مثال وناقص) /وفي / وقي/ ولي/ وصي /ولي/
ب: مقرون : دوحرف عله كنار هم باشد(اجوف وناقص) .شوي/ طوي / سوي / قوي
اعلال
اعلال : به تغيراتي كه در فعل معتل صورت مي گيرد اعلال گفته مي شود
انواع اعلال : 1- اعلال به اسكان : هرگاه حرف عله ساكن شود /يَقْوُلُ / يَقُوْلُ
2-اعلال به قلب : هرگاه حرف عله به حرف عله ديگري تبديل شود قَوَلَ/ -قال 3 - اعلال به حذف : هرگاه حرف عله حذف شود تقول / لم تقُلْ
اعلالهايي كه درفعل معتل صورت مي گيرد به شرح زير مي باشد
اعلال در فعل هاي مثال:
هرگاه فعل ماضي مثال واوي ؛ ثلاثي مجرد ومعلوم باشد وفعل مضارع آن بر وزن يَفْعِلُ ، حرف عله درمضارع معلوم(14صيغه) وامر حاضر(6صيغه) حذف مي شود .درنتيجه اعلال به حذف صورت ميپذيرد. وجد / يَجِد/ جِدْ تذكر : گاهي اوقات اگر فعل مضارع بر وزن يَفْعَلُ باشد ، حرف عله مثال حذف مي گردد. وهب / يَهَبُ / هَبْ
اعلال درفعل هاي اجوف:
** هرگاه حرف عله متحرك وما قبل آن مفتوح باشد .حرف عله به الف تبديل مي شود طبق اين قاعده ماضي اجوف تا صيغه 6حرف عله آن الف(ا) مي باشد . قَوَلَ / قال
** هرگاه حرف عله متحرك باشد وما قبل آن ساكن –ْ باشد حركت حرف به ما قبل انتقال داده مي شود سپس با حركت ماقبل خود متجانس مي گردد. يعني بعد از فتحه –َ به الف وبعد از كسره –ِ به(ي) وبعد ازضمه –ُ به واو تبديل مي شود .طبق اين قاعده اگر فعل اجوف در فعل مضارع بر وزن يَفْعِلُ يا يَفْعُلُ باشد12 صيغه اعلال به اسكان صورت مي گيرد ودو صيغه(6 و12 ) اعلال به حذف صورت مي گيرد واگر بر وزن يَفْعَلُ باشد12 صيغه حرف عله به الف تبديل مي شود. ودو صيغه ( 6 و12) اعلال به حذف صورت مي گيرد يَقْوُلُ / يَقُوْلُ . يَسْيِرُ / يَسِيرُ . يَخْوَفُ / يَخَافُ
تذكر: افعال اجوف زير مضارع آنها بر وزن يَفْعَلُ مي آيد.خافَ، نامَ، نالَ كه مضارع آنها به ترتيب يخاف، ينامُ، ينال ُ مي باشد .و فعل هاي عاد، قام، عاذ، تاب، ذاق ، فاز، راح، كان ، خان ، جاع ، ،و....مضارع آن بر وزن يفْعُلُ مي باشد وفعل هاي سار، باع، جاء، كاد ،..... مضارع آن بر وزن يَفْعِلُ مي باشد
** هرگاه بعد از حرف عله حرف ساكني باشد حرف عله براي دفع التقاء ساكنين (دوساكن كنار هم) حذف مي شود .بااين توصيف حرف عله در فعل ماضي اجوف از صيغه 6 تا 14 ودر مضارع در صيغه هاي 6 و12 ودر فعل مضارع مجزوم درصيغه ها ي چهار گانه يعني ( 1و4و7و13و14) ودرامر حاضر درصيغه هاي اول وآخر (1و6) حذف مي گردد .قال (هن ) / قُلْنَ .
تقول (امر حاضر ) / قُل . يقول (هن) / يَقُلْنَ . يقولُ (لم) لم يقُلْ .
تذكر 1- درصرف فعل ماضي اجوف حرف عله تا صيغه 6 الف (ا) مي باشد واز صيغه 6تا 14 علاوه براينكه حرف عله حذف مي شود حركت حرف اول ماضي يا ضمه –ُ است زمانيكه فعل مضارع بر وزن يَفْعُلُ باشد .مثل قال(هنّ) / قُلْنَ ويا كسره –ِ مي باشد زمانيكه فعل مضارع بر وزن يَفْعُلُ نباشد يعني يَفْعِلُ يا يَفْعَلُ باشد . مثل باع ، يبيع(هنّ) / بِِعن خافَ / خِِفن
تذكر2- فعلهايي مانند ِبِعْنَ وقُلن (فعلهايي كه مضارع آنها بر وزن يَفْعِلُ و يَفْعُلُ باشد) ماضي وامر آنها شبيه هم هستند امّا فعلهاي خِفن، نِمْنَ،نِلْنَ، ماضي وامرآنها خَفْنَ ، نَمْنَ ، نَلْنَ مي باشد.
ناقص
ناقص:هرگاه فعل ناقص به واو جمع و(ي)مخاطبة و(ت) تانيث(هرگاه ماقبل آن فتحه داشته باشد ) بر خورد كند حرف عله حذف مي گردد.
ماضي ناقص :طبق قاعده فوق در صرف فعل ماضي ناقص هر گاه ما قبل حرف عله فتحه-َ باشد حرف عله در صيغه اول (للغائب ) به الف(ا) ودر صيغه هاي 3و4و5(للغائبينَ، للغائبة ، للغائبتين ِ ) حذف ودربقيه صيغه ها بدون تغيير واعلال با قي مي مانند. دعوَت/ دعت دعووا/ دعَوا دعوتا/ دعتا
تذكر: در صرف فعل ماضي ناقص هر گاه ما قبل حرف عله ناقص فتحه نباشد يعني كسره ياضمه باشد فقط درصيغه 3 حرف عله حذف وماقبل واوجمع ضمه –ُ مي گيرد .
رضِي(هم) رضِيوا/ رضُوا
مضارع ناقص : در صرف فعل مضارع ناقص هرگاه ما قبل حرف عله ناقص فتحه باشد يعني بر وزن يَفْعَلُ باشد حرف عله در صيغه هاي 4گانه (1و4و7و13و14)به الف تبديل مي شود ودر صيغه ها(3و9و10)حرف عله حذف مي گردد ودر بقيه صيغه ها بدون اعلال باقي مي مانند وحركت فتحه در تمامي صيغه ها باقي مي ماند
يخشَي(هم) يخشَون و(انتِ) تخشَينَ و( انتم ) تخْشَونَ
تذكر1 : درصرف فعل مضارع ناقص فتحه نباشد يعني ضمه يا كسره باشد (فعل مضارع بروزن يَفْعُلُ ويَفْعِلُ باشد) در صيغه هاي 4گانه (1و4و7و13و14)اعلال به اسكان ودرصيغه هاي (3و9و10) اعلال به حذف صورت مي پذيرد وقبل از (و)ضمه مي گيرد وقبل از (ي) كسره مي گيرد .يدعُو(هم) يدعُون (انتم) تدعُون (انت) تدعِين
تذكر2:در صرف فعل مضارع ناقص اگر ناقص واوي باشد در 4جمع به(ون) ختم مي شود
يدعو(هم) يدعُون ( هن) يدعُونَ (انتم) تدعُون َ (انتن) تدعُونَ
واگر ناقص يايي باشد درجمع هاي مذكر به ون و جمع هاي مو نث به ين ختم مي شود
يخشَي (هم) يخشَونَ ( هن) يخشَينَ ( انتم) تخشَونَ ( انتن) تخشَينَ
تذكر3- فعل مضارع ناقص واوي جمع هاي مذكر ومؤنث غائب وجمعهاي مذكر ومؤنث مخاطب شبيه هم مي باشند يَدْعُونَ(للغائبينَ وللغائبات) و تدعون(للمخاطبينَ وللمخاطبات ) مي باشد .وفعل مضارع ناقص يايي صيغه( للمخاطبة و للمخاطبات )آن يكسان است .ترمينَ ( للمخاطبة وللمخاطبات ) مي باشد .
تذكر: مضارع فعل رأي سماعاً ( يري) مي شود .
مضارع مجزوم وامر ناقص :در صرف فعل امر حاضر و مضارع مجزوم درصيغه هاي 4گانه بجاي ساكن شدن حرف عله ؛ حرف عله حذف مي شود .وحركت ما قبل بدون تغير باقي مي ماند يعني قبل از ( و) ضمه وقبل از (ي) كسره وقبل از(ا) فتحه مي گيرد. يدعو (منفي با لم) لم يدعُ تدعو (امر)اُدْعُ
نكته : در فعل امر ناقص حرف عله در صيغه هاي (1و3و4)و مضارع مجزوم در صيغه هاي( 1و 3 4و7و9و10و13و14)حر ف عله حذف مي شود .
لفيف :اگر مفروق باشد قواعد مثال وناقص در آن رعايت مي شود . وقي / يقي / ق ِ
اگر مقرون باشد (اجوف وناقص ) فقط قواعد ناقص رعايت مي شود. شوي / ماضي باب افعال : اشوي
منبع: arabikhaf.blogfa.com